iranian architects      عمران      معماری 

با نام خداوند مهربان آغاز می کنم و از او کمک می خواهم تا بتوانم تـحــقیـق خوب و قابل قبول، در چهارچوب مشخص شده و مرتبط با اصول و مبانی شـهر سازی با هدف ارتقاء سطح علمی در این خصوص تهیه کنم :

 

موضوع تحقیق :                                                                                                   هویت شهری اصفهان                                                                      

موضوع تحقیق درمورد هویت شهر ی و کالبد شهری اصفهان می باشد که شامل سه بخش کلی به شرح زیر است :

1.      مقدمه  شامل :

 

   الف ) : شهر از دید گاه ارسطو

     ب ) : جغرافیای طبیعی اصفهان

     ج  ) : زمین شناسی اصفهان

 

2.    ویزگی های کالبدی شهری در دوره ای مختلف شامل :

 

  الف ) : ویزگی های عملکردی عناصر شهری

    ب ) : ویژگی های کالبدی شهر

     ج ) : ساختار کالبدی شهر

 

3.  تحلیل جداگانه برخی از عناصر شامل :

 

   الف ) : درجه تلفیق ( نحوه اتصال یا جدایی گزینه ای از فضاهای اطراف)

     ب ) : کیفیت جایگیری در شهر ( موقعیت در سطح شهر )

 

   به غیر از سه مورد  کلی بالا  مطالب در تحقیق آورده شده است.

 

 

 

 

مـقـد مـه

 

 

 

و مـا ارسلنـا من قـبـلک الارجـالاٌ نـوحی الیـهم مـن اهـل القـری ، اقــــــلم یسیـروافـی الـارض فـیـنـظروا کیـف کان عاقبة الذین من قبلهم ولــــــدار الاخـــره خـــیر للذین اتقو افلا تعقـلون:

 

وما هیچکس را پیش از تو به رسالت نفرستادیم جز آنکه رسولان همه (مانند تـــــــو)

مردانی بودند از اهل شهر های دنیا که به وحی ما موید شدند . آیا در روی زمیــن سـیر نکرده اند تا تا به عاقبت حال پیشینیان بنگرند ؟ وسرای آخــرت برای اهــل تقوا نیکو تر است ، آیا تعقل نمی کنید ؟     « سوره یوسف آیه 1 تا 9 »

 

در ابتدا نکات معماری و شهر آرمانی را از نگاه یکی از بزرگـترین نــــــوابــغ بشـــری بررسی میکنیم.

نکات معماری و شهر آرمانی از نگاه ارسطو :

 شهر آرمانی شهری است که در آن رکن اساسی ، یعنی سعادت فرد به مـشــــــابــه

 جزء و سعادت جامعه کل است که البته این سعادت بر مبنای اعتدال و مـیانـه روی باشد .

Ø    تـــشکیل جامعه و شــهر را ارسطو امری برآمـده از ســرشــت آدمــی ، دارای ریــــشه ای طبیعی می داند.

Ø    انـــدازه شــهـر او نه خیلی بزرگ است که نـظم نپذیرد نه خیلی کوچک که افراد بتوانند خصایص یکـدیگر را بشناسند ، جمــعــیت شهر او تا حدی است که خود کفا باشد.

Ø    جامعه ای فــــراهـم آمده از چـندین دهکده را شــهـر می گویند  وآن را نقطه کمال  جوامع دیگری میداند.

Ø    ترکیب ابنیه وشهر او به گونه ای اســـت کـه  ورود بــه آن بــرای بـــیگانـگان دشوار  ولی خروج از آن برای مردمش آسان باشد.

Ø    برخلاف افلاطون ، ارسطو مالکیت خصوصی  را جایز می شمــرد .

Ø    زمین شهر او و ابنیه در زمین شیبدار  و رو به باد خاور  است .در واقـــــع چشم انداز و منظره ، در شهر او رکن اساسی دارد .

Ø    او طرح های هیپورام یعنی خیابان های راست و مستقیم را برای  شــهـــــرش پسندیده تر می داند.

جغرافیای طبیعی

از خلایق که گشته بـود انبـــــوه                  بی عمارت نه دشت ماند و نه کوه

از سپــاهان شـــــنیده ام تا ری                   خانــــته در خــانه شد تنیده چو نی

بام بـر بام اگــر شـدی خــواهان                  کــوری از ری شـــد بــه اســپاهان

گر تو را این حدیث روشن نیست                  عـــهده بر راوی است بر من نیست

(نظامی گنجوی)

شهر اصفهان با طول جغرافیایی 51 درجه و 39 دقیــقه و 40 ثانــیه شــرقی و عــرض جغرافیایی 32 درجه و 38 دقیقه و 30 ثانیه شمالی و ارتفاع 1575 متر از سطح دریـا مرکز شهرستان و استان اصفهان است . این شهر با وسعت در حـــــدود 215 کیلومتـر مربع و طول و عرض حدود 15 در 15 کیلومتر در جلگه های آبرفـــت های زایـنده رود و بر دامنه های شرقی کوه های زاگزس قرار دارد .

این شهر از شمال به دولت آباد و شاهین شــهر ، از مــشرق به خمیـــنی شهــــر ، از جنوب شرقی به گورت و خوراسگان  و از مشرق به دهستان  حومه محدود است .

فاصـله هـوایی اصفـهان تـا تـهران 335 کیلومــتر  وفاصله زمینی آن  تا تهران 414 کیــلـومـتر و تا اردستان 120 ،تا خوانــــسار 157 ، تا داران 128 ، تا ســـیرم 160 ، تا شهررضا 80 ، تا کاشان 207 ، تا گلپایگان 186 می باشد .

اسـتان اصـفـهان در تــقسـیمات کالــبدی ملی بــه چـهار نـاحیه : اصـفهان ، کاشان ،شهررضا و گلپایگان تقسیــم شـده است.شــهرسـتان هــای واقـع شــده در ناحـــیه اصفهان  شامل : اصفهان ، خــــمینی شهر ، برخوار و سیمه ، نجف آبـاد ، فــلـارجان ، سخان و مبارکه است .

اصفهان در حد فاصل  رشته کوه هــای  اصــــلی زاگرس در غرب و رشــته کــوه هــای میانی زاگرس (کرکس)در شرق قرار گرفته است . دشت های شـــرقی اصـــفهان که از  وسعت بیشتری برخـوردار انـد شـامل کـوه پایه ،  سگـزی ، برخـــوار ، گـاوخــــونی و اسفندران و دشت های غربی با مساحت کمتر و ارتفاعات بیشتر رافه چهل خانه ، بـن و سامان اسـت . از طرف غرب به شـرق ، از ارتـفاعات کاسـته و به وسـعت دشت ها افزوده می شود . اختـلاف بین شهر اصفهان  تا سرچشمۀ زاینده رود 800 متر با شیب 5/3 در هزار و باتلاق  گاوخونی 100 متر وبا شیب  5/2 در هــــــزار است .

در اطراف شـــهر اصــفهــان ارتــفاعاتی هــمچون کوه پیلا یا پیلارته (سید محمد) در شمال غربی ، تپه آتشگاه و کوه  دنبه در مغرب ، کوه کلاه قاضی و صفر در جنوب وتپه های آبشار و شهرستان در مشرق  وجود دارد .کوه صفر با ارتفاع 2232 متر از سطح دریا مهمترین است .

مهمترین رود خانه ی اصفهان زاینده رود است که از ارتــفاعات زردکوه بختیاری در غرب شهرستان مازسان ســرچــشـمه می گیــرد در اســتان چـهــار مــحال و بختــــیاری و شهرستانهای فریدن و فریدون شهر شعب کوچک  وبیشماری به آن می پیوندد  و پس از طـی  مـسافـتی در حـدود 360 کـیلومـتر از مـغرب به مشرق به باتلاق گاوخـــونی واقع در 140 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان می ریزد. انشعا باقی نیز از زاینــــده رود برای آبیاری دشت های اصفهان به نام مادی وجود دارد .وغیر از آنها رود دائمی دیـگری وجود ندارد.

 

زمین شناسی :

شهر اصفهان در دشتی رسوبی بنا شده که زمین شناسان و دانشمندان آن را یـکی از حـاصلخیز ترین دشت های فلات مرکزی ایران به شمار آورده اند.

قدیم ترین سازند های سخت نا حیه را رسوبات دگرگون شده ی پر کامبـرین تشـــکیل داده است که جـنس آنها از شیست ، ارتوگنیس ، مرمر کواتزیت است و در شاه آباد ، شهر رضا و مورجه خورت دیده می شود .این رسـوبات از جنس آهک و دولومیتـــــهای دگـرگون شـده هـــستند وتخلخل و نـــفوذ پذیری ندارند . خاک اصفــهان جزء خاکهای ریـز بافت حاصلخیز وبرای کشاورزی بسیار مناسب است .زمــــینهای وســـیع زراعــی تخصیصی در منطقه جی و ماربین که از روزگار ان گذشته تا اکـنون اقـوام مخـتلف را به این شـهر کشانده بیـــانـگر مرغوبیت خاک شهر است .

پیدایش و گسترش اصفهان در دوران باستان

جلگه اصفهان و دشت پهناور وحاصلخیز آب و هوای گرم ومساعد و از هــمه مــهم تـر آب فراوان از مشخصات عمده جغرافیایی اصفهان است .

این عوامل طبیعی از مهمترین عوامل شکل گیری زندگی ده نشینی و شـهر اصفهـــان است . اب و هوای ملایم وخاک مرغوب و حاصلخیز عامل به وجــود امدن ابادیهای بی شماری در این منطقه بوده است . به طوری که از روزگارقبل از اسلام وجود روســتاهای پر جمعیت اباد نام اصفهان رابه عنوان یکی از بهترین مناطق در ایران مرکز ی بر ســـر زبانهاانداخـــته بود . روستاهایی که برخی از آنها هنوز نیز با همان نام قدیم وجـــــود دارند .موقعیت جغرافیایی شهر اصفهان نیز از دیگر عوامل اصلی ایجاد توسعه شهـــر اصــفهان است . استقرار اصفهان در مــرکز فــلـات ایران و ارتباط ان با شــــــهرهای بزرگ  مشهور و هم چون پلی آسیا و مدیترانه را به هم مربوط می کند .                مرکزیت اصفهان و موقعیت خوب جغرافیایی ان این منطقه را به یکـی از بهتــــرین استراحتگاههای کااروان ها ی بزرگ و تجا ری تبدیل کرد.

 ویژگی های عملکردی عناصر شهری در دوران باستان :

   مـردم در روسـتاهـای حاشیه آن چون جـی و یـهودیـه زنـدگی می کردند روستاهـای جــی و یـــهودیه ویک قلعه نــظامی عـناصر اولیه وتشکیل دهند ه ی شهر اصفهان هستند .در آن زمــان هــنوز نــام سپاهان به کل منطقه اطلاق می شد و این ناحیه به جی شهرت داشت . عناصر اصلی در جی دارای سه عملکرد غالب بوده اند:     

- مرکزیت اداری وحکومتی                                                                  

- مرکز معاملات و مبادله ی کالاهای کشاورزی روستاهای اطراف و در عین حال مکانی برای گرد آمدن و برگزاری مراسم جشن سال نو                      

-عملکرد فرهنگی ،مذهبی (مسجد جمعه )                                             

ویژگی ها و ساختار کالبدی شهر :                                                           

جی که شهری با چهار دروازه و مرکز حکومتی آبادیهای توابع آن محدوده بــــوده دارای ارگی قدیمی است و در صدر اسلام ،بر خلاف یهودیه که شهری بی دفاع و دایره مانـــند بوده ،پادگانی برای فتح ناحیه به دست مسلمانان بوده است . عناصر اصلی شهـــری در جی یک بازار گاه یا میدان السوق بوده که در برابر دروازه خور در شمال شهر قرار داشـته است و مسجد جمعه ای که بعد از اسلام در جی ساخته شد از مهمترین آثـــــار دوران باستان می توان به اثرات زیر اشاره کرد :                                                             - آتشگاه : قدیمی ترین اثر باستانی اصفهان است که در جاده ی اصفهان به نجف آباد در نزدیکی منار جنبان ، بر فراز یک تپه ی سنگی قرار گرفته است .سر ستونهای کاخ ساسانی :در موزه ایران باستان نکهداری می شوند . 

پلها :

مهم ترین عامل پیدایش و توسعه شهر اصفهان وجود رود پر برکت و زاینــــده ی آن بوده است .دلیل زنده بودن اصفهان در ادوار تاریخی وجود همین رود خانه اسـت که از کوه های زاگرس سر چشمه می گیرد و این دشت تشنه کویری را سیراب می کــند. از این رو ، رودخانه ی زاینده رود طوری با نام شهر عجین شده که این رود مهـــم تـریــن شاخص هویتی اصفهان است .

پلهای ساخته شده بر روی زاینده رود نیز هر یک متعلق به دوره ی خاص از روند توسعه شهر بوده و برای کربرد ویژه ای احداث شده اند. قدرت و هویت هر یک از این پلها یـاد آور بخشی از فر هنگ و تمدن شهر است.                  تصویر سی و سه پل و جریـــان آب زاینده رود همواره نهاد شهر تاریخی اصفهان بوده است ،که نــشان از عــظمت و

پویندگی دارند.

 پلهای مارنال،شهر ستان ،ا...وردیخان و خواجو از پلهایی هـستند که در مراحـــــل اول توسعه شهر ساخته شده اند . از این رو می توان گفت که پل شـهر ستـــان از دوره ی باستان باقی مانده زیرا نخستـین پــلی است که دو قــسمت اصفهان را به یـــکدیگر

مربوط ساخته است و دوره هـای مخـتلف تـرمـیـم شـده اسـت .

ویـژگی های کالبدی اصفهان در اوایل اسلام :

ویژگی های عملکرد ی عناصر شهری :  

در ساختار اصلی شهر و شبکه ارتباطی اصلی آن سه عملکرد حکومتی ،مذهبی و  تـجاری قابل ذکر است که هر یک حوزه های مجزا ولی مجاورت قابل توجه داشته اند فضای باز و وسیع  میدان کهنه که ابتدا مکان اسب دوانی و چـوگان و داد و سـتد بود ، در ایــن دوران به عنوان فضایی مشترک  بین عملکرد حـکومــتی و مذهبی  برای اجرای مراسم مذهبی یا گر دهمایی هایی مختلف استفاده شــده که الگوی مناسبی از ترکیب عملکر دهای ستون فقرات شهر را مطرح میکند .     

             

 ویژگی های کالبدی شهر :                                                                              

از میان عناصر موثر در شکل گیری ساختار شهر ( غیر از راه های ارتباطی اصــل کـــه در میدان کهنه  همدیگر را قطع می کند )می توان از مسجد جمعه ، بناهای حکومــتی و بازار که حول  میدان کهنه متمرکز شده اند نام برد. تا قبل از این دوره میدان کهنه در حاشیه ی یهودیه قرار داشت ،اما در نیمه ی پیوستن خوزینان به یــهودیــه ، در مــرکز هودیه قرار گرفت .

ساختار کالبدی شهر :

عناصر اصلی شهر بر روی محور یا ستون فقرات شهر (محور شمالی ،جنوبی ) قرار گرفتـه اند .این محور همان راه ابریشم و ادویه است که از وسط شهر می گذرد. لذا اسـتخوان بندی اصلی در مرکز ثقل شهر واقع است .اطراف این محور اصلی را فضایی مـــسکونی احاطه می کند . این هسته ی مرکزی محل تلاقی دو راه اصلی شهر –شمال شرقـــی به جنوب غربی و جنوب شرقی به شمال غربی –واقع است .

اساس ساختار کالبدی شهر در این مقطع تاریخی ،تلاقی دو محور اصلی ارتباط بــوده که امتداد دیگر از این دو محور محل تلاقی تغییر مکان داده و گشایش به صورت مــیدان به دست امده است که به وجود آورنده ی تمرکزی از نوع هسته ای در محل تلاقی بوده است .عناصر اصلی ساختار اصلی شهر مثل مسجد و قــصر حکومتی در این هسته شکل گرفته اند .بازار به صورت عنصری خطی از دو سمت این هسته یاصلی و در راستای محور اصلی تر ،در دو جهت گسترش یافته است .به علت آن که همه ی معابر اصلی شهـر به میدان کهنه ای که در حاشیه ی یهودیه و پس در قلب اتصال یهودیه به خورنیان واقـع بود ختم می شدند ،ساختار اصلی شهر شکلی از یک الگوی شعاعی به خود گرفت .

بافت شهری :

هر نوع بافت در منطقه ی ساختار اصلی شهر موجود بوده است :

-بافت دارای قطعه بندی های کوچک ،ریز دانه ،پوشیده و با مــحوریت بالـا ( بـازار )

-بافت درون گرا  که از طریق حصارهای بسته یا باز مــرتـبط مـی شده مسجد، ســـرا ، کاروانسرا )

-بافتی که در آن فضای باز احاطه کننده ی فـــضاهای بسته بوده اســت ( کــوشـک )

فضاهای باز با دیواره هایی از فضاهای عمومی جدا شده اند و در یافت ایــن حــدوده ، ابتدا فضاهای محصور و بسته به فضای نیمه باز مشرف به میدان مربوط می شــود و سپس با عبور از فضاهای بسته با فضاهای باز اختصاص هر بنا ارتباط بر قرار می شود .

در سلسله مراتب عبور از فضاهای فوق ،تنوع فضایی از جهت اندازه ، کیفیت فضایی و محصوریت قابل ادراک بوده است .

ویژگی دسترسی و آمد وشد :

 

در این دوره از چهار  محور که در  محدوده ی سـاختار اصلی با یکدیگر تلا قی کــرده انــد ، دسترسی به خارج شهر بر قرار می شود :اتصال دروازه شمال غربی بـه جــنوب شــرقی واتصال شمال شرقی  به جنوب غرب که دو شاخه شده و یکی ســمت غرب و دیگر به سمت جنوب رفته است .

ارتباطا ت داخلی شهر نیز به صورت ســلسله مـراتـبی واز هـمین دو محور اصلی بر قرار

 می شود و اکثر معابر به میدان کهنه ختم می شوند .ارتباط بین عناصر ســاختار اصلی شهر از طریق میدان کهنه و نیز راسته ی بازار امکان پذیر بـوده است . دسترسی ها ،بنا به اهمیت عناصر یا به طور مستقیم   از بـازار یــا در صـورتی که عنصر هم چون مسجد جامع در مجاورت میدان بوده،به طور مستقیم از میدان یا به طور غیر مستقیم مانـند برخی از کاروانسراها از طریق راسته های انشعاب از بازار اصلی  بر قرار شــده و کار بری اصلی عین مقر حکومتی مستقیمااز میدان دسترسی داشته اســت . مـهم ترین بنا  در این دوره تخت فولاد و قلعه ی تبرک (تبره)است.

ویژگی های کالبدی  اصفهان در  دوره ی سلجو قی :

ویژگی های عملکردهای عناصر شهری :

عملکرد های اصلی ساختار شهر همچنان در سه فضای اصلی متمرکز است .

1.  حکومتی و دیوانی شامل ارگ و میدان کهنه ؛

2. مذهبی و فرهنگی شامل مساجد و مدارس ؛

3. تجاری و خدمات وابسته شامل راسته بازار ، سرا ، تیمچه و کاروانسرا از آنجا که توسعه ی فعالیت های حکومتی در شهر محدود بوده ، همچنان از فضاهای حکومتی در شهر محدود بوده ، همچنان از فضاهای حکومتی قبل استفاده می شده واین فعالیت ها دارای محدوده جدید و مستقلی نشده است.

در این دوره همچنان فعالیت های مذهبی ف فرهنگی و حکومتی  در ارتباط نـزدیک بــا یکدیگر بوده و از فضای باز میدان کهنه  به عنوان فـضای مشتــرک  اجــرای مـراســم  مذهبی یا تشریفاتی و گرد همایی های مردمی شهر استفاده می شده است .

این دو عملکرد اصلی با فعالیت های تجاری ،نیز ارتباط داشته اند اما فعالــیت هــای تجاری ،به د لیل آنکه اقتصاد اصفهان متکی بر بازرگانی از راه دور نیز بـوده ، توســـعه یافته و دارای حوزه ی مجزا شده است. (توسعه امتداد بازار )

ویژگی های کالبدی شهر :

عناصر طبیعی هم چنان در شکل گیری ساختار اصلی شهر نقش نداشته اند اما تغـــییر جهت گیری توسعه ی ساختار شهر از شمال غرب به سمت جنوب ،احتما لابر اثر جاذبـه رودخانه و اراضی حاصلخیز پیرامون آن ،علاوه بر کشش ناشی از محور اصلی ناحیه بـوده است.عناصر سازنده ی ساختار شهر در این دوره شامل عناصر شهری دوره ی قبل ، مــقر حکومتی (کاخ )،مسجد جامع ،میدان  کهنه ،بازار اصلی شهر ،قیصریه ، نــقاره خـــانه و مدارس که عمدتا پیرامون  میدان کهنه قرار داشــته اند و عــناصر جــدید شــــــامل کاروانسراها  واقع در محدوده انتها یی راسته ی بازار بوده است .

 

 

ساختار کالبدی شهر در دورهی دیلمیان و سلجو قیان :

موقعیت مرکزی ساختار به علت توسعه ی همه جانبه ی شهر پا بر جا می ماند با این توضیح که جهت توسعه ی بازار به سمت جنوب شرقی و بر روی مــحور اصـــلی شهر و احتما لا در جهت ترکیب با بارار گاه خورنیان بوده است .لذا ساختار شهر تا دروازه ادامه می یابد که امکان توسعه ی مناسبی را برای آن در آینده  فراهــم مــی کند .پیرامون ساختار اصلی شهر را محلات مسکونی احاطه کرده اند .

ساختار شهر در این دوره ترکیبی از الگو های خطی و هسته ای است . بــخش هسته ای ،که در منتهی الیه شمالی ستون فقرات قرار گرفته ،یک مجموعه ی شهـــری مرکب از عناصر اصلی است که حول یک میدان بزرگ (میدان کهنه )سازمان یافته است .

بخش متمرکز هسته ای ساختار کالبدی متعلق به دوره ی قبل است که تنــــها در این دوره بر عناصر پیرامون آن افزوده شده است . اما بخش خطی ساختار کالبدی نــاشی از رشد ساختار شهر در این دوره است که در امتداد محور اصلی ارتباط شهــر یـا مــنـطقـه اتفاق افتاده است.بخش متمرکز هسته ای ساختار کالبدی متعلق به دوره قــبل است که تنها در این دوره بر عناصر پیرامون آن افزوده شده است .اما بخش خطی ساخـــتار کالبدی ناشی از رشد ساختار شهر در این دوره است که در امتداد محور اصلی ارتباط شهر یا منطقه اتفاق افتادهاست . ترکیب مجموعه ی شهری فوق با شبکه ی اصــــلی راه ،موجب شکل گیر ی این ساختار کالبدی شده است.

بافت شهری :

در این دوره ساختار قسمت هسته ای (اطراف میدان کهنه ) مــشابه دور ه ی قــبـل و ساختار قسمت خطی  عمدتا به صورت بافت ریز یا قطعه بندی  کوچک ،یعنی هــمان سلولهای تشکیل دهندهی بازار است .

این بافت دارای فضای بسته و محصور است و به صورت پراکنده با بافت کاروانسراهاو سراها (فضای نیمه خصوصی )که دارای طبقه بندی بزرگ است ترکیب شده است و خود الگویی درونگرا دارد و فضای باز آن محصور در قسمت های ساخــته شده است . بافت قسمت  خطی ساختار شهر دارای هیچ فضای باز عمده ای نیست .

شبکه ی دسترس :

میدان کهنه همچنان مرکز دسترسی است و محور های عمدهی ارتباطی بین شهری آن دوره را از محیط خارج شهر به سوی خود جذب کرده است چون دروازه هـای مهم شهر در راستای همین محور های ارتباطی و اقع شده و از سوی دیگر ،ساختار اصــــلی شــهر و هسته ی مرکزی  آن در محل تقاطع دو راه  اصلی  و راسته ی بازار  در کنــار و بـــر روی شبکه ی ارتباطی واقع است .لذا از طریق چهار در واز ه ی اصلی شهر دستر سی مستقیم به مجموعه ی ساختار اصلی شهر وجود دارد . علاو ه بر آن ، از یک دروازه ی غربی  که به راسته ی ارتباطی شمالی جنوبی  ملحق می شود نیز دسترسی به ساختار اصـــلی شـــهر امکان پذیر است . به دلیل ختم شدن اکثر راسته های اصلی داخل محلات شهـر به بازار یا میدان کهنه با یک الگویی شعاعی ،می توان نتیجه گرفت که از تــمام محــله های شهر ،دسترسی به ستون فقرات آن بر قرار بوده . این دسـترسی دارای ســلسـله مراتبی بوده و راه های فرعی با راسته ی اصلی ستون فقرات شهر مرتبط می شده است .    دسترسی بین عناصر از دو طر یق بر قرار می شده است . یــکی از طریق عبور از راسته ی بازار که همان محور اصلی ارتباطیشهر نیز بوده است و دیگری از طریق فضای باز میدان کهنه که علاوه بر فضای شهری ،رابط چند عنصر اصلی  ساختار شهر نیز بــوده اســت . از بناهای مهم این دوره می توان بناهای زیر را نا م برد :

مسجد جمعه (جام عتیق )- مناره ها – مسجد و مناره ی برسیان – مناره چهل دختران –مسجد و مناره ی گار (غار ) – مسجد و مناره ی سین – مسجد و مناره ی گز –منــاره رهروان – مناره ی مسجد علی – مناره ساربان –مناره ی زیار – مناره های دارا لیضافــه –مناره های در دشت – آرامگاه و زیارتگاهها – منار جنبان – مسجد هفشویه – مسجد جامع کاج – مسجد دشتی – سر در کوشک – مسجد جامع اشتر جان –بــقـعه امامی  ساختمان درب امام – تالار تیموری (عمارت تیموری )

ویژگی های کالبدی اصفهان در دورهی صفویه :

در این دوره شهر سازی و معماری با وجود یک حکومت مقتدر و یکپارچه و بر خوردار ی از ابعاد معنوی مذهب شیعه و تکیه بر مفاهیم عر فانی و تعابیر و تفاسیر شریعت و هم چنین پیشرفـت و تو سعـه ی اقــتـصادی  در دور ه ای نـسبتا طولانی هـم چــنـین پشتیبانی از علما ،عرفا ،هنرمندان ومتمرکز ساختن آنها چنان توسعه ی کمی و کیفی قابل  توجهی یافت که تا امروز و سالهای آینده نیز در حیات شهر نقش اساسی ایـــفا می کند . انتخاب لصفهان به پایتختی در دوره ی یک نظام حکو متی مقتدر مهم تریـن عامل این توسعه بود . علاوه برآن ،عوامل مهم دیگری  شامل موقعیت جغرافیایـی اصفهان (دارای مرکزیت و ارتباط مناسب با همه ی مناطق کشور )و آب هوای معتدل  آن و هم چنین رودخانه ی زاینده رود  را نیز  باید  در این  جریان  مـو ثر  دانـسـت . به گفته ی مورخان جمعیت شهر  در این  دوران بالغ بر 600  هزار  نفر بوده است . رفت و آمد سفرای  خارجی و جهانگردان  دراین دوره از اقتدار،امنیت ،شکوفایی و بـلنــد آوازه بودن شهر اصفهان  حکایت دارد .بی تردید ساختار شهر و سیمای آن   متناســـــب  با نیا ز های پایتخت کشور توسعه یافته است .

در دوره صفویه ، اصفهان به عنوان مرکز تجارت و بازر گانی ایران مورد توجه جـــهانیان قرار گرفت وپس از انتخاب آن به پایتختی در سال 970 شمسی ،کاروان های تـــجاری بسیاری راه این شهر را پیش گرفتند و وجود ارامنه و مهارت و تجربه آنــها در تــجارت  ابریشم این موقعیت را ثبت کرد . در این دوره  کاروانسرا ها و بــازار هـای بـزرگ وبـا شکوهی احداث شد . تجار و سوداگران ایرانی وخارجی در سایه امنــیت و آرامــش که پس از چندین دهه به کشور بازگشته بودنــد ، به رفـت و آمد پرداختند و کاروانسرا ها وبازار ها را رونق بخشیدند .

ویژگی های عملکردی عناصر شهری :

با استقرار سلسله مقتدر صفویه در اصفهان  به عنوان پایـــتخت ، شــهر در ابـعار مختلف سیاسی و اقتصادی واجتماعی رشد چشمگیری کرد. لذا از یک سو مــــرکز اصلی قدیم شهر  (میدان کهنه )توانایی بر آوردن نـیاز های  جــدیـد ســیاسـی  و اقتصادی و فرهنگی را  نداشت و از سوی  دیگر ، شاه عباس در نظر داشت که یک مرکز عظیم شهری برای تحکیم حکومت خود بنا کرد که از هـر نـظر با شهــر هـا و پایتخت های جهان مقایسه کند .

به همین دلیل مرکز جدیدی (نقش جهان) در جــنوب مـرکز قــدیم (میدان کهنه)

طراحی وساخته شد . عملکرد غالب بخش های جـدید الاحداث در این دوره مشابه

مرکز قدیم  و در برگیرنده عناصر حکومتی و تشریفاتی مانند کاخ های متعـــدد ، مذهبی و فرهنگی هم چون  مدرسه علمیه  چهار باغ ، مــسجد عبــاس و مسجد شیخ لطف ا.. و چند مسجد دیگر در محدوده بازار ، تجاری واقع در جراره ی مـیدان

نقش جهان ، بازار  قیصریه و کاروانسراهای  متعدد احداث  شد در آن مـنــطـقه  (جنوب شرقی میدان ) و عناصر دارای کاربرد های  خدماتی مانند بیمارستان بود .

میدان نقش جهان کیث مرکز سیاسی ودینی ومحلی برای اجتماعات گوناگون از جمله زورآزمایی پهلوانان ، چوگان بازی وخیمه شب بازی است و نقش تفریــحی هم دارد . به ویژه ضلع شمالی آن که شامل قهوه خانه و مهمانخانه  نیز اسـت .

نقش جهان مرکز حکومتی و اداری شهر و محل رفت وآمد  سیاحان و سفـــــرای خارجی هم هست و از نظر تنوع فعالیت های صورت گرفته در آن ، با مرکـــزیت  شهری امروز قابل مقایسه است .

میدان نقش جهان  ، محل تلاقی  تمامی فعالیت های اصلی شهر است . ایـــن فعالیت های در این فضای  باز شهری با یکدیگر  پیوند  بر قرار می کند . بــدیـن ترتیب که حوزه های عملکردی حکومتی – اداری و تشریفاتی شهر که بیـشتریــن سطح را در  ضلع غربی نقش جهان اشغال می کنند ، از طریق عمارت  عالی قاپو به مبدان مرتبط می شوند .  فعالیت های  تجاری و بازرگانی  که در مرتــبه دوم  اهمیت قرار دارند ، علاوه بر اختصاص حوزه های وسیع به  خود در ضلع شمالــــی میدان (قیصریه و کاروانسرا های متصل به آن ) ، در پیرامون میدان نیز عـــامل اتصال دهنده فعالیت های فرهنگی و مذهبی  با حکومـت می شــونــد . حــوزه فعالیت های تجاری ، هم در محدوده ی بازار و هم در میدان ، از حوزه فــعالــیت های فرهنگی و مذهبی تفکیک نشده و کاملا در وجود یکدیگر قرار گرفته اند .

مرکز جدید فعالیت شهر از طریق یک  فعالیت شهری (تجاری – فرهنگی ) با مرکز قدیم  شهر ارتباط بر قرار  میکند و در عین حفظ فعالیت های مرکز قدیم شــهر  ، امکگان فعالیت های  جدید فراهم می شود  . با برقراری ارتباط بـــین بــازار دور میدان نقش جهان  وبازار قدیم شهر که در اطراف مسجد جامع واقع است  ، هر دو بخش از نظر  فعالیت های  اقتصادی و شهری به حیات خود ادامه می دهنـد .

این دو قطب روی مرکز شهر ( میدان کهنه ومیدان نقش جهان ) موجب تلفیــق پایدار و ارگانیک  مرکز شهر  صفوی با مرکز قدیم می شود . بازار طــویل شـهــر مانند پلی بین  مرکز قدیم و مرکز جدید  شهر ارتباط برقرار می کند و جاذبه های این دو قطب را زنده  و فعال نگاه می دارد .

نکته قابل ذکر  استخوان بندی شهر  ، پدیدار شدن یک  حوزه وسیع فعالیت هـای تفریحی و سیاسی در حوزه ی  محور چهارباغ و در تلفیق ماهـرانه با رود خــانــه ی زاینده رود وسی و سه پل است.بدین ترتیب ، چشم انداز توسعه شهر به ان سوی رود خانه  ودر اراضی هزار جریب طراحی می شود .

ویژگی های کالبدی شهر :

با گسترش سطح شهر در این دوره به سوی جنوب ، قسمت تازه ساز آن  در کــنار زاینده رود قرار می گیرد . لذا نه تنها  این عناصر طبیعی باعـث کـشش ســاخــتار اصلی شهر به سوی حوزه می شوند  ، بلکه به دلیل احداث و باز سازی  پــل هــای متعدد که شهر را با محلات آن سوی رودخانه و نیز محور جدیدی توسعه ی شهــر (هزار جریب ) پیوند می دهد ، خود جزئی از ساختار اصلی شهر می شوند و به عنوان یک محور شرقی – غربی قوی ، از این مقطع تاریخی در ساختار اصلی شهر مــطرح می شوند .

بعد از روی کار آمدن دولت صفوی ، پادشاهان اولیه این سلسله با احداث  عناصر شهر در پیرامون میدان کهنه ، به بازسازی و توسعه ی  مرکز شهری قدیم اقــدام کردند. از جمله بنا های احداث شده در این مقطه کاروان سرا، بقعه ، مدرســـه و مسجد است . پس از این مقطع ، شاه عباس اول تصمیم گرفت  که دربار خود را از شهر کهنه منتقل کند . لذا در حاشیه جنوب و جنوب غربی شهــر ، مـرکز شـهــر جدیدی برپا کرد . هسته مرکزی طرح شاه عباس میدانی بـود ( نـقش جـهان ) کـه تاسیسات اداری ومذهبی وعلمی و اقتصادی پیرامون آن قرار می گرفت . در طرح شاه عباس ، آنچه در شهر و میدان کهنه در طی چــندین قرن شکل گرفته بود ، با سازماندهی فضایی مطالعه شده ای ، در زمان نسبتا کـوتـاهی به وجـود آمـد به طوریکه عناصر احداث شده در میدان جدید با عناصر میدان کهنه  مشابهت داشت اما موقعیت قرار گیری عناصر در این این طرح مــتـفاوت  اسـت . تاســیــسات احداث شده در این مجموعه جدید شامل ، مسجد عباسی در ضلع جنوبی ، مسجد شیخ لطف ا... در ضلع شرقی ، کاخ پذیرایی در ضلع غربی ، مجموعه بازار قیصــر و قهوه خانه و مهمانخانه در ضلع شمالی است  که حول میدان  نقش جهان ، کــه دارای شکل هندسی منظمی بوده ، سازماندهی شده اند.مجموعه قیصریه ، خــود نشان کاروانسرا های متعدد بوده، ضرابخانه شاهی ، نقاره خانه و راسته بازار های متعدد بوده است .در ضلع شمالی قیصریه ، بیمارستان و کاروانسرا ودر شــمـال این بنا ها، مسجد کاروانسرا احداث شده است .

غیر از مجموعه  بنا های  ذکر شده ، ضلع غربی میدذان نقش جهان در برگزیده ی مجموعه ای از کاخ ها بوده که از طریق در گاه ورودی عالی قاپوبه میدان نـــقش جهان  متصل شده است . در این منطقه ، کاخ ها و باغ های بزرگ و خانه هـــای اعیانی  درباریان  قرار داشته که دو بنای معروف آن ، چهلستون و هشت بهشـت تا کنون بر جای مانده است .

گذشته از مجموعه هایی که ذکر شد ، با ایجاد خیابان عریض و طویل چــهار باغ ، ناحیه شاهی در شمال زاینده رود با گذشت از پل ا.. وردی خان به منطقه ییــلاقی وسیع هزار جریب متصل می شود . در ادامه محور شمالی –جــنـوبی شــهــر ، با احداث کاروانسراها وادامه یافتن راسته ی بازار تا دروازه جــنـوبی ، مـیدان نقش جهان از گوشه ی جنوب مشرقی به مسیر ارتباط شهر پـیوند می خــورد در ادامــه مسیر به صورت چهار باغ و با عبور از طریق پل خواجو بـه بخش های جنوبی زاینده رود  مرتبط می شود .در سمت شمالی نیز مجموعه های جدید الاحداثی  با ساختار قدیم شهر ارتباط می یابند. در تغییرات بعدی ناشی از ساخت و ساز های  فـوق ، ساختار قدیم نیز دست خوش تحولاتی می شود ، از جمله آنکه در بخشی از سطح میدان وسیع کهنه شهر ، ساخت وساز صورت می گیرد و بدین ترتیب از وسـعت واهمیت آن کاسته می شود.

در این دوران جهت رشد شهر به سوی جنوب و غرب ( به طرف رود خانه ) بــــوده است . ساختار اصلی در دوره دوم  قدیم  به سوی  جنوب غربی گسترش داشـته و قبل از رسیدن به دروازه ی جنوبی (دروازه اشراف) ، در بخشی از راسته ی بازار کـه  خلا عملکردی از لحاظ قصا های تـــجاری  داشتــه ، مجموعه جدید شهر پایه گزاری

می شود .  به عبارت دیگر ، حاشبه غربی مـحور شــمالی – جـنوبی مــیدان نقش جهـان احداث می شود که از طریق بازارچه  و چند کاروانسرا بـه قسمت انــتهایی بازار قدیم متصل می شود .

از طرف دیگر ، از طریق یک انشعاب کوتاه به سـمت غرب از محل دروازه عـــالی قاپو، امکان شکل گیری  یک محور جدید از ساخـتار اصلی شهر ( بخش حکومتـی ) در راستالی شمالی – جنوبی به وجود می آید . (چهارباغ )

به این ترتیب ، جهت کلی رشد ساختار شهر با جهت کلی رشد ساختار شهر با جهت رشد منطبق می شود. لذا با احداث مجموعه جدید نقش جهان ، موقعیت مرکزی ساختار اصلی شهر حفظ می شود ، ضمن آنکه تا جنوبی ترین حاشیه شهــر امتداد می یابد . این موقعیت ویژه ناشی از توسعه ساختار اصلی منجر به الحاق مــحله های پراکنده واقع در غرب شهر و جنوب زاینده رود به شهر می شود .

 ساختار کالبدی شهر :

ساختار کالبدی شهر ، در تـحول و تـکامل از الگوی قبلی که تـرکیب یـک  هسـتـه اصلی با یک محور خطی اصلی است ، دارای یک هســته  جدید و یک محور جــدید می شود . بدین ترتیب  ، کل ساختار شهر مــتشکل از  دو هسته و دو محور اصلی  می شود که یکی از هسته ها در ابتدای محور اصلی و هسته جدید در محل چرخش محور قدیم که محل  انشغاب محور جدید است قرار می گیرد . مـحور قــدیم  از درون مجموعه جدید عبور می کند و بعد از چرخشی اندک ،دوباره  به راستای قبلی باز می گردد . اما محور جدید ، با تغییر مکان نسبت به محـور قــدیم در هــمان راستا تقریبا  به موازات آن شکل می گیرد . به طور کلی ، ساختار شهر  متشــکل از دو  هسته و دو محور  اصلی هم راستاست که یک هسته در ابتدای  محور قدیم  و هسته دیگر در محل پیوستن محور جدید به قدیم واقع شـده اســت . ایـن دو هسته  اصلی به دو قطب فعالیتی و راستای  اصلی توسعه ی شهر در آینده تبدیل می شوند . در این الگو ، ضمن تفکیک حــوزه های  عملکردی عناصر ساختار اصلی شهر ،الحاق و توسعه نیز افزایش می یابد . ساختار هسته جدید نیز مشابه ساختار هـسته ی قـبلی ، که در آن  گــروهی از عـناصر سـاخـتار شــهر حـول یک فــضای باز هــندسی جــمع شــده انـد، بر اساس الگوی سنتی شهر است ، با این تفاوت که چهار عنصر اصلی در محور های طولی و عرضی میدان قرار گرفته است .

 بافت شهری :

بافت ساختا رهای اصلی شهر و قسنت های جدید آن  الگو های متفاوتی دارد .در حاشیه میدان نقش جهان  ، به عنوان یک فضای باز ، نوعی بافت خطی منـظم و پیوسته و دارای  قطغات کوچک در بدنه ی فضای باز ترکیب شده ، و در پشت آن ، یک بافت خطی و پیوسته و ریز دانه و پوشیده و محصور قرار دارد که با دهلـــیز هایی به فضای باز راه یافته است . بدین ترتیب ، قرار گرفتن ایت دو بافـــت در  مجاورت  یکدیگر ، با ایجاد  فضایی متفاوت ، به افزایش  کیفیت فضایی منــجر شده است  . عناصر چهار گانه  واقع در بدنه ی میدان  دارای الـگوهای متـفــاوت بافت  و اندازه  هستند . مسجد عـباسی الگو های  حـیاط مــــرکزی را دارد ، امــا مسجد شیخ لطف ا.. و عـالی قـاپو به صورت تک بنا با بافت حـــــاشیه مــیدان ترکیب شده اند  وعمارت عالی قاپو گـشایش بــه فــضای باز پـــشت آن دارد .

در محدوده ی  شمالی میدان یعنی بازار قیصریه،  کیث بافت  شطرنجی مانــند از راسته ی بازار های متعدد  ، که در حـاشـیه ی  مـسـیر های  آن بـافت ریـزدانه و پیوسته ی مغازه ها قرار گرفته است ، حاکم است . سطوح  مربع شکل واقـع در میان بافت  شطرنجی فوق الذکر ، با قطعه بندی های نسبتا بزرگ ، به کاروانـسرا هایی اختصاص دارد که دارای الگو ی حیاط مـرکزی  هـستند  و در زمره دالـانـهایـی به راسته ی  بازار  های پوشیده مرتبط می شوند .

بخش حکومتی ، یعنی باغ های واقع در ناحیه  غربی مـیدان نـقـش جهان و عالی قاپو  و حاشیه چهار باغ  دارای بافتی با قطعه بـندی بزرگ  به صورت  کلاه فرنگی است . در قسمت بـنا های حکومتی غـرب میدان  نقش جهان  ، الگوی دیگری  از بافت وجود دارد که در آن ، فضاهای باز و وسیع با ساختمان هایی در چـهار طـرف احاطه  شده است .

در مجموع ، نسبت فضا های باز به بسته در این الگو از بافت شـهـر بـسیـار زیـاد است . بافت دیگر قسمت های موجود استـخوان بـندی شهـر بـه هـمان صـورت  قبلی مانده است  و فقط از سطح  فـضای باز میدان  کهنه  با ساخت وساز  های جدید در این  دوره کاسته می شود . به طور کـلی الگوی ترکیب فضای و ساختار ه شده بر اساس دو نوع ترکیب  است که در یـکی ، فـضاهای باز  در مـیان سـطـوح ساختاره شده پراکنـده است ( بازار و کاروانـسـراها ) و در دیـگری  ، فضاهای باز و پیوسته  و فضاهای  ساختاره شده در میان آنها پراکنده است (عمارت حکومتی و تفریحی).

دسترسی های شهری و برون شهری :

 

 شبکه دسترسی های  برون شهری به ساختار اصلی در این دوره  تکـمیل و تقویت  می شود . زیرا با احداث چهار باغ  و نیز  دو محور ارتباطی دیـــگر که یــکی ادامه ی راسته ی اصلی  شمالی – جنوبی شهر و دیگری  در جهت  جنوب غربی شهر است واز طریق پلهای سه گانه  مارنان ، سی و سه پل و خئاجو ، سه بخــش بـزرگ شهر : جلفا ، فرح آباد و عباس آباد نیز متصل می شوند .

شبکه ی دسترسی قبلی به بخش های مختلف شهر و خارج از آن نیز در این دوره در همان جهات قبلی توسعه می یابد .

مهمترین راسته ی ارتباطی عناصر و بخش های مختلف هـمچنان مـحـور ارتـباطی شمالی – جنوبی شهر است که عناصر مرکز جدید را به مرکز قـدیم پیوند می دهند . بدین ترتیب عناصری که اطراف میدان نـقش جـهان قـرار گرفـته اند و حتی کاخ های حاشیه ی چهار باغ ، از طریق میدان نـقش جهان  و با عبور از  راسته ی اصلی بازار ، یا عناصر قدیم  مرتبط شده اند ، یعنی الگو های  ارتباطی عناصر ، غیر از یک الگوی خطی ، با یک الگوی هسته ای از توزیع دسترسی ها همراه می شونـد .

وضـعـیت فـضاهای بـاز شـهـر یا سـطوح  فـاقد عملکرد  شـهری ، در مکان هایی مجموعه های جدید ، در رابطه با  مجموعه های  قدیم و محور ارتباطی شـهـر مـد نظر قرار می گیرد . لذا توسعه ساختار از موقعیت  سطوح باز  شهری تبعیت مـی کند .

 روند رشد و توسعه ی کالبدی :

 

ساختار کالبدی اولیه شهر  و شکل اصلی آن هماهنگ و بـه صورت هـسته هـای و متمرکز بوده است . قرار داشتن این هسته ی اصلی در کـناره راه  یـا در تـقـاطـع  مسیر های مهم شهری و منطقه ای ، به توسعه ی آن در روش خطی-هـسـته ای منجر شده است . انشعابعای  جدید از محور اصلی و شکل گـیری مـجـموعه های جدید در محل انشعاب مراحل بعدی رشد الگوی ساختاری بوده است .

رشد ساختار استخوان بندی اصلی ، که دارای الگوی خطی با تمرکز های هستـه ای است ، از طریق استحکامات جدید  در پیرامون هسته قبلی و توسعه ی راسـته و محور خطی  اصلی صورت می پذیرد . خروج از محور یا تغییر مکان یکی از راه های اصلی در  محل تقاطع با راه های دیگر ، موقعیتی برای تمرکز  هسته ای عـناصر و ابنیه شهری فراهم می آورد .

انشعاب های محور های جدید از محور اصلی قدم ، راستای جدیدی برای توســـعه ساحتار اصلی شهر  و امکان تازه ای برای گسترش محدوده ی آن فراهم می آورد.

بدین ترتیب الگو های خطی – هسته ای ، با ایجاد محور ها و مراکز  جدید به ویژه  در محل انشعاب محور جدید ، زمینه ی رشد ایجاد می کنـــند وبـه الگـویی رشـد یابنده تبدیل می شوند.

تکامل تدریجی ساختار شهر به الگـوی شبـکه ای ، کـه هـمان شــبـکه بندی های خیابان ها ست ، راه می یابد .

خیابان بندی های جدید ، الگوی ساختاری اسکلت شهر را تغییر می دهد و آن را با یک الگوی شبکه ای مبدل می کند . بدین ترتیب ، گستره ی آن در سطح شــهــر افزایش می یابد . در چنین الگویی ، همچنان دو محور عمود بر هم دارای اهمیت بیشتری است که یکی عنصر طبیعی رودخانه ودیگری محور قدیم و تعریف شده ی شهر است . بر اساس الگوی شبکه ای  ، انتظام عناصر از شکل هـسـتـه ای و متمرکز به صورت خطی در می آید و در بخش هایی نیز ، به علت نا پــیـوستگی  عناصر در کنار  شبکه ، صورت پراکنده به خود گرفته است.

هر یک از هسته ها خود مجموعه ای از عناصر شهری است که حول یک فضای باز انتظام یافته اند . الگوی ساختاری انتظام عناصر  در مجموعه ای شهری مبنایی هندسی دارد که  حول یک میدان باز شهری ایجاد شده است .

 

فضاهای باز شهری :

در ساختار اصلی شهر ، فضاهای باز شهری به چند صورت اصلی  وجود دارد. شـــکل مهمتر آن میادین اصلی و مرکزی  شهری است  که به عنوان عاملی برای انتظام عناصر پیرامون آن اهمیت می یابد . این فضا ها اغلب دارای الــــگوی کالــبدی منظم و هندسی و دارای سلسله مراتب فراشهری ، شهری و محله ای هستند . حالت دیگر فضای باز و سبز خطی است که به صورت چهار باغ طراحی شده است و انتظام خطی عناصر را امکان پذیر می سازد . شکل دیگر ، فضای باز و ستبز حاشیه رود خانه است ، که در ترکیب با عناصر شهری ، بخشی منـحصر به فـرد و قـــوی از ساختار کلی شهر شده است .

فضای باز متعلق به عناصر و ابنیه عمومی نوعی دیـگـر از فـــضای باز اسـت که عمدتا در انطباق با الگوی درون گرای بافت شهری با ابنیه محاصره شده اســـت.

فضاهای باز میدان ها در دل مجموعه های بافت شهری جایگزین می شوند.انواع فضاهای باز شهری ، غیر از  فضا های  باز و سبز غیر عمومی ، نــقش یک عامــل  ارتباطی را نیز به عهده دارد.

از مهمترین بناهای این دوره می توان بنا های زیر را نا م برد :

میدان امام (نقش جهان)

مساجد :

 مسجد جامع عباسی ، مسجد شیخ لطف ا... ،مســجد مقصــود پیــک ، مـسجد قطبیه ، مسجد جوباره ، مسجد مصدری ، مسجد ساروتقی، مسجد لنبان ، مسجد حکیم ، مسجد خان ، مسجد و حمام علیقلی آقا .

کالخ ها : کاخ عالی قاپو ،کاخ چهل ستون ، عمارت هشت بهشت ، عمارت رکیب خانه (موزه هنر های تزئینی)

 

 

مدارس :

مدرسه سلطانی یا چهار باغ ، مدرسه جده بزرگ ، مدرسه جده کوچک ، مدرسه نیم آورد ، مدرسه کاسه گران و ...

بازار ها :

نقاره خانه و بازار شاهی (قیصریه) ، بازار بزرگ اصفهان ، بازار گــلـشن یـا جارچی ، بازار دروازه اشرف ، بازار رنگ رز ها ، بازار لـوافان و آهــنــگران ، بازار چــهار سوی نقاشی ، بازار  مقصود بیک ، بازار غاز ، بـازار ریسمان ،  بازار نجف آبادی ها ، بازار نیم آورد ، بازار زرگر ها ، بازار هارونیه و ...

پلها : سیو سه پل (ا.. وردیخان) ، پل جوئی ، پل خواجو ، پل مارنان .

کلیسا ها :

کلیسای هاکوپ یا یعقوب مقدس ، کلیسای گیورگ ، کایسای مریم ، کلــیسای بیت اللحم ، کلیسای وانک

و دیگر آثار می توان  بقعه ها ، چهار سوق ، کاروانسرا ها ، خانه های اشرافی و ... را نام برد که در این مبحث نمی گنجد.

 

ویژگی های کالبدی اصفهان در دوره ی پهلوی :

 

بیشترین تحولات کیفی و کمی در شــهر اصفهان بعد از دوره ی صفویه هــمــانند اغلب شهر های ایران ، در این دوره اتفاق می افتد . با ورود ایران به مرحـــــله ی صنعتی شدن ، اصفهان جزو اولین شهر های ایران است که  توسعه ی صنعتی آن را در بر می گیرد و به سوی رونق پیش می رود .

شبکه های دسترسی خطی در  محلات قدیمی و بازار  که دیگر جوابگوی تـرافیک و اجرای خدمات زیر بنایی نیستند ، به مرور جای خود را به شبکه های مــاشین رو و میدان های عبوری دایره شکل می دهند . بسیاری از عناصر عملکردی قـبلی شامل آب انبار ها  ، مغازه ها و حمام های عمومی کاروانسرا ها ، تکیه ها ، ساختمان ها وقصر های حکومتی که حیات شهر در طول چندین قرن به آنها وابسته بـــوده اســــت کـــاربرد خـود را از دست می دهند. در اواخــــر دوره ی پــهلوی اصـفهان به کیــث کلان  شهر بزرگ  و مرکز خدمات و تولید تبدیل می شود.

 

 ویژگی های کالبدی شهر :

با توسعه ی شهر اصفهان در دوره ی پهلوی وبه ویژه  با گسترش شهر در حاشـیـه جنوبی زاینده رود ، این عنصر طبیعی  جایگاه  ویژه ای را در ساختار شـهر  به خـود اختصاص می دهد . به علاوه با ترکیب شدن شهر از  جهت جنوب به کوه صــفه ، این عنصر طبیعی  نیز به تدریج در ساختار اصلی شهر جذب می شود . در جـــنوب اصفهان خدمات کلی و زیر بنایی شامل انبار، کارخانهقبرستان ، فرودگاه ،ســـیلو ،دانشگاه و پادگان نظامی  مستقر می شوند .

تحولات کالبدی دوره ی پهلوی عمدتا شامل احداث شبکه های جدید راه و ابنــیه  دولتی با کاربری های گوناگون ، مثل ادارات مختلف، مراکر درمانی ، مراکز آموزشی ، مراکز خدماتی وبه میزان قابل توجهی مراکز تجاری تفریحی است . استقرار این عناصر بیشتر در حاشیه محور اصلی چهارباغ ، بالا و پایین و چهار محور اصلی سواره ی شمالی –جنوبی شهر است .محور شرقی-غربی مجاور زاینده رود نیز در این دوره با جذب مراکز فعالیت های تفریحی و تجاری مثل پارک ، هتل و پاساژ ،نقش مهمتری در کالبد شهر می یابد.

احداث دانشگاه به عنوان یک عنصر شاخص شهری  در انتهای چهارباغ بالا ، و  عناصری چون مهمانسرا و پاساژ عباسی در مجاورت عناصر قبلی مانند مدرسه چهارباغ وراسته بازار ، که از طریق خیابان های  مجاور با مجموعه های قدیمی مثل هشت بهشت و میدان نقش جهان مرتبط می شود ، باعث تقویت هرچه بیشتر محور شمالی-جنوبی چهارباغ می شود.

احداث شبکه جدید راه ها در شهر تا حدی منجر به تضعیف و تفکیک  بخش هایی از عناصر ساختار قدیم شهر در منتهی الیه شمال عربی آن یعنی میان کهنه و بازار شمالی آن ، از طرف دیگر باعث تقویت نقش عناصر قدیم در محدوده چهارباغ  و زاینده رود  مثل  چهار باغ ، پل خواجو و سی وسه پل  و مدرسه چهار باغ می شود.

 

شکل کالبدی شهر :

شکل اصلی شهر ، همگام با توسعه آن به سمت جنوب و به ویژه با تقویت محور چهار باغ وزاینده رود و چند راه اصلی مجاور آن ، کماکان موقعیت مرکزی  خود را در شهر حفظ می کند و با عبور از محور زاینده رود و امتداد  تا نزدیکی کوه صفه ، عناصر مهم شهر حول محور چهار باغ انتظام می یابند .

گستره ساختار  اصلی شهر  در این دوره ، به دلیل الگوی خاص آن (شبکه ای) ، وسعت بیشتری نسبت به سطح شهر  می یابد . لذا عناصر شهری  و عملکرد های عمومی در سطح وسیع تری از شهر پراکنده می شود.

ساختار کالبدی شهر :

در طی تحول ساختار اصلی شهر در این دوره ، شکل آن از خطی-هسته ای به شبکه ای تبدیل می شود.اما در این ساختار شبکه ای هنوز هم دو محور عمود بر هم (محور زاینده رود ،پارک و بلوارهای حاشیه آن ومحور چهارباغ) دارای اهمیت بیشتری است . الگوی قبلی ساختار متشکل از دو هسته در ترکیب با دو محور ، دچار تحول ودر شبکه شطرنجی مستحیل می شود . به ویژه یکی از هسته ها ( میدان کهنه ) به دلیل نوع ترکیب با شبکه جدید از بین می رود و اهمیت خود را از دست می دهد . اما هسته دیگر ( میدان نقش جهان ) اهمیت خود را به عنوان یک تمرکز هسته ای از عناصر شهری همچنان حفظ می کند .( نوع ترکیب با شبکه ارتباطی جدید ).

براساس شبکه ساختار شهر، انتظام عناصر به صورت خطی است ودر نقاط نیز به علت نا پیوستگی ، عناصر در کنار شبکه به صورت پراکنده قرار گرفته اند.

 بافت شهری :

بافت شهری محدوده ی ساختار اصلی شهر در طول دوره ی پهلوی دگرگونی هـــای زیادی می یابدکه مهمترین آنها تغییر بافت حاشیه محور اصلی قدیم (چهاربـاغ) است.بدین معناست که مهمترین آنها تغییر بافت حاشیه محور اصلی قــدیــم (چهارباغ ) است. بدین معنا که بافت منظم و کم تراکم ( باغــها و کـوشـکهای داخل آنها)به تدریج وبا تقسیم بندی کوچک تر این اراضی ، جـای خـود را بـه یـک بافت برونگرای جدید شهری می دهد . این این شرایط شامل محدوده بین نــقش جهان و چهارباغ نیز شده است و امروزه ، با پارک سازی بخش هایی از ساخـــت و ساز های فشرده اطراف کاخ هشت بهشت و عالـی قاپـو ، از فــشردگی و تـراکـم بافت این ناحیه کاسته و نسبت فضاهای باز به ساخته شده بیشتر می شود.

بافت محدوده بازار در این دوران تغییر نمی کند و فقط پیشروی بازار در راسته ها ونفوذ آن به داخل محلات مسکونی صورت می گیـرد، فـقـط در محـدوده هـستـه قدیم  ( میدان کهنه ) ، بافت فشرده عمده ترین فـضـای بـاز  شـهـری را از بـین می برد .

شکل گیری پارک خطی حاشیه زاینده رود ، که گسترده تریـن فـضای بـاز شـهــری اصفهان محسوب می شود ، در بافت شهری منطقه تحت پوشش ساختار اصــلی نکته ای قابل ذکر است . این الگوی بافت شهری که در این دوره شکل می گیرد، در ترکیب فضاهای ساخته شده و باز ساخته شهر ، الگویی ویـژه را مطرح می کند.

ویژگی های عملکردی :

درترکیب حوزه های علکردی ساختار شهری ، می توان گفت که به رغـم تـوسـعـه ساختار و تنوع توزیع کاربریها در شبکه ای نسبتا وسیع در سطح شهــر ، سـاخــتار قدیم با حفظ بخش اعظم کاربردی خود ونیز تغذیه از جنبه های توریستی همچنان به حیات خود ادامه می دهد. و جاذب سهم قابل ملاحـظه ای از فعـالیـت هـــای شهری است.

 

ترکیب فعالیت های تجاری ،خدماتی و اداری در حاشیه اغلب خیابان های اصــلی مشاهده می شود ، لیکن در حوزه چهارباغ پایین عمدتا کاربریهای تجاری شــکـل می گیرد .

در حوزه چهارباغ بالا ترکیبی از فعالیت های اداری ، فرهنگی ، خدماتی و تجــــاری وجود دارد . در محدوده بازار نقش جهان و کاخ های قدیمی و بخشی از چهــاربــاغ پایین ،به ویژه از سی و سه پل تا میدان شهدا ، واز سوی دیگر در محور حــاشــیه زاینده رود ،حد فاصل پلهای قدیمی خواجو و سی و سه پل ، جنبه های توریستی و تفریحی فعالیت ها و تمرکز  جمعیتی غلبه دارد ما بین نقش جهان و چــهاربــاغ فعالیت های اداری و فرهنگی غلبه دارد و از نقش جهان تا بازار تفوق نقش تجاری و فرهنگی به چشم می خورد .

 شبکه دسترسی :

  در دوره ی صفویه ، شبکه دسترسی شکل خطی داشت . در دوره پهلوی ، با احداث شبکه ای از خیابان ها با الگویی  کم و بیش شطرنجی ، که با اتصـال بـه هــم در حواشی شهر به صورت کمربندی در می آیند ، از تمام نقاط شهر و خارج شــهـر ، و همچنین از طریق همان محور های ارتباطی اصلی و قدیم، می توان به محــدوده مرکزی شهر و استخوان بندی اصلی آن راه یافت . اصلی ترین محور دسـتــرسی از بیرون شهر به این مجموعه ، محور چهارباغ است ، بـه ویـژه بـا گشـایـش کـه در امتداد آن نسبت به دوره های قبل  ایـجـاد مـی شـود . امتـداد راسـته قـبـلی  و کمربندی های اطراف  شهر نیز همچنان در فراهم آوردن دسترسی به ساختار اصلی نقشی قابل توجه دارد.

با احداث خیابان های جدید،دسترسی بین عناصر اصلی ساختار شهر بیشتر می شود و به علت همجواری آنـها بـا مــعابر سواره ف علاوه بر  راه های  فرعی و پیـاده ، دسترسی عمدتا از طریق معابر سواره میسر می شود .

قرار گیری عناصر در کنار شبکه نیز خود عاملی در تسهیل ارتباطات می شود . وجود پلهای متعدد قدیمی و جدید ، جریان رفت و آمد در دو ســوی رودخــانه سـرعـت می بخشد ودسترسی بین عناصـر قـدیـم واقـع در یـک سوی رودخانه را با عناصــر جــدیـد صنعتی و خدماتی سوی دیگر  رود خانه ممکن است.

از مهمترین آثار این این دوره می توان به :

ساختمان شهر داری اصفهان ، هتل عباسی مجاور جهارباغ ، پل قــلی اصـفهــان ( اولین پل مدرن اصفهان ) و توسعه شهر در جنوب شهر به سمت دامنه کوه صفـه است .

ویژگی های کالبدی در دوران انقلاب اسلامی

ساختار فضایی و کالبدی شهر:

استخوان بندی موجود شهر اصفهان بر دو محور عمود بر هم ، یکی محور طبــیعی زاینده رود و دیگری محور مرکز شهر استوار است.

محور . مرکز شهر اصفهان ، که در طول بیش از هزار سال به تدریج شکل گرفتـه و تکامل یافته است ، از محل مسجد جامع بزرگ شهر آغاز می شـود ، بـه سمـت جنوب غربی در امتداد بازار اصفهان امتداد می یابد ، به مـجمـوعـه مـیدان امـام (میدان نقش جهان ) می رسد وپس از در بر گرفتن مجموعه کاخ های صفـوی بـه چهار باغ متصل می شود . در طول آن به زاینده رود می رسد، در محل سی و ســه پل آن را قطع می کند ، و در امتداد چهارباغ بالا به جنوبی ترین  و بلندترین نقطه شهر که محل باغ های هزار جریب بوده منتهی می شود.

به توجه به طولانی و ممتد بودن این محور ، وعرض قابل ملاحظـه آن  چـهار بـاغ که به 45 متر می رسد ، و قدرت اقتصادی بازار ، و اینکه اکثر بنا های اصلی شهـر اصفهان اعم از  تجاری و اداری  و فرهنگی  در این محور استقرار دارند ، و بالا خــره با در نظر گرفتن  خطی بودن این محور ، با اطمینان می توان گفت  کمتر شـهــر کهنی در جهان از امتیاز داشتن چنین ستون فقرات محکمی برخــوردار است .

اعجاز سلسله های تاریخی که در شهر اصفهان مبادرت به شهر سـازی کرده اند ، به خصوص صفویان ، این بوده که همواره کوشیده اند که خــطی بـودن و امــتداد و پیوستگی این محور را در دوره های توسعه آن حفظ کنند. بـه همین دلیل اســت که این محور در طول تاریخ توسعه شهر گسترش و تکاملی  انـدام واره داشــتــه است.

 بافت شهری :

 دومین محور اصلی شهر اصفهان ، یعنی زاینده رود ، در گذشته نـقش خـاصــی در سازمان شهری آن به عهده نداشته و بیشتر مختص کشاورزی و و باغـداری بــوده است.لیکن به تدریج که شهر به سوی آن حرکت کرد و آن را از شمال و جنوب در میان گرفت ، اهمیت قابل ملاحظه ای یافت و به علت زیبایی و بــرخــورداری از امکانات وسیع طبیعی ، جنبه غالب فرهنگی و تفریحی پیدا کرد.

  علاوه بر دو محور اصلی گفته شده ، در مرتبه بعدی محور های دیگر نیز در شهـــر اصفهان وجود دارد.یکی از آنها محور موسوم به چهار باغ صدر اســــت که در دوره قاجاریه در محل قدیم جاده اصفهان به شیراز به تقلید از چهارباغ صفـوی احــداث شده است. این محور ادامه بازارچه مقصود بیک ، یکی از شاخه های اصـلی بــازار اصفهان استکه از میدان نقش جهان به سمت جنوب شرقی انشعاب مــی یابد.

محور صدر در محل پل خواجو رود خانه زایندا رود را قطع می کند و به گورسـتــان تخت فولاد منتهی می شود.

در دوره های اخیر ، محور چهارباغ از محل دروازه دولت در جهت مخالـف چــهاربـاغ عباسی به طرف شمال  امتداد داده شده است  ومحور جدیدی در ارتباط با مرکــز شهر بوجود آمده است  . قابل توجه است که محورز چهار باغ عباسی هنوز هم به لحاظ شکل  و عملکرد  و همچون ستون فقرات شهر عمل می کند .

مخصوصا اینکه با محور های کمکی  موازی با آن و یا احداث خط مترو تقویـــت شود.

بعضی از مسیر های قدیم شهر مانند خیابان طالقانی و خیابان شیخ بهائی باایجاد واحد های تجاری در جوار آنها در دوره هایاخیر تقویت شده وبه صورت محور هــای درجه دوم شهری در آمده اند .

خیابان های جدید دیگری مانند حکیم، نظامی ، کاشانی ، مسجد سید و فروغـــی  که در دوره های اخیر احداث شده اند نیز همچون محور های شهری درجـــــه دوم عمل می کنند.

یک رشته محور های  ظریف وسبک در شهر اصفهان وجود دارد که عبارت از ماری ها و نهر های شهر است . این ماری هـا و نـهـر ها در گـذشته برای آبیاری اراضی کشاورزی اطراف اصفهان از زاینده رود انشعاب یافته انـد. ولـی در حـال حاضر با توسعه شهر ، بخشی از آنها در داخل شهر و مناطق ومحله های مسکــونـی قرار گرفته است . این محور در مجموع جهتی جنوب غربی – شمال شرقی دارند  ودر نتیجه تمامی محور های اصلی و درجه دوم شهر را قطع می کنند .

در مطالعات کالبدی در طرح جامع شهر نیز دو محور اصلی شهر اصفــهان یعــنی محور طبیعی آن ( زاینده رود ) و محور مصنوع آن ( بازار – چهارباغ ) بـــه عنوان خطوط پایه ای  در نظر گرفته شده اند.

محور بازار – چهارباغ  در محل دروازه دولت  دو شاخه می شود که یک شاخه آن از طریق محور کاخهای دوره صفویه و مجموعه میدان نقش جــهان در مـــسیر بازار امتداد می یابد وبه میدان  عتیق و مسجد  جامع  می رسد ، و شـاخه دیگر آن در امتداد چهارباغ ادامه می یابد.

دو نقطه عطف تاریخی محور بازار - چهاربـاغ شـامل مـجـموعـه مــیدان  عتیق و مسجد جامع ، مرکز دوره سلجوقــی ، و میدان امام و مجموعه اطراف آن ، مرکز دوره صفوی ، است.همچنین در طرح جامع ، نقطه عطف سومی برای عصر فــعلی روی محور چهارباغ پیش بینی شده و محل کارخانجات نساجی واقع در جنوب سـی و سه پل به عنوان مرکز اداری –فرهنگی جدید شهر در نظر گرفته شده بود .

محور بازار-چهارباغ ، با استفاده از اراضی شمال اصفهان ، از طرف شمال به محور  ناحیه  شهری –صنعتی اصفهان ( خیابان امام خمینی ) مـــتــصل می شـود و در جنوب  نیز حلقه دانشگاه اصفهان اتـصال آن را به محور نـاحیه مذبــور تـامـیـن می کند .

با احداث پارک صفه در دامنه کوه ، حسن ختامی  در جنوب این محور به وجود آمده  و با استقرار ورزشگاه بزرگ اصفهان  در محل اراضی نهر هاشم آباد و فضل آباد ، که در مقیاس منطقه ای و شهری  عمل می کند ، حسن ختام دیگری در جهت شمال  برای محور مزبور ایجاد شده است .

محور چهارباغ صدر و بازارچه مقصود بیک در محل  میدان امام  از محور بازار –چهارباغ جدا می شود  و در امتداد جنوب شرقی ( جاده قدیم شیراز ) به مجموعه تخت فولاد ( گورستان  قدیم اصفهان ) می رسد . در آینده ، با استقرار  بنا های  عمومی  در جوار آن ، وانتقال فرود گاه قدیم  اصفهان و مراکز  نظامی هوا نیروز

، وپایان یافتن کار بهسازی و نوسازی  تخت فولاد ، در مسیر خود به جنوب شرقی امتداد می یابد و بدین ترتیب ، یکی دیگر از محور های اصلی گسترش پیوسته  شهر اصفهان در دراز مدت توسعه می یابد .

محور مهم دیگر محور حکیم نظامی – کاشانی است  که با اتصال به مجموعه میدان جمهوری اتصال به محور ناحیه شهری – صنعتی اصفهان  در شمال و دانشگاه  اصفهان  در جنوب ، به صورت شمالی –جنوبی در کالبدشهر مستقر است .

تمامی این محور ها در جنوب اصفهان ،  از طریق  خیابان  سعادت آباد  که با انباشت کاربریهای  خدماتی تقویت شده است ، به یکدیگر متصل و به دامنه کوه صفه منتهی می شوند و در شمال تا اراضی نهر هاشم و فضل آباد  امتداد می یابند  و به ورزشگاه  بزرگ اصفهان ختم می شوند . کوه صفه خود یکی از نماد های طبیعی و خاطره انگیز اصفهان است که جهت یابی را برای شهروندان ساده تر می کند .

محور زاینده رود از طریق اتقرار فضاهای سبز  بنا های تفریحی  و فرهنگی  در جوار آن تقویت شده و به صورت  محور اصلی دیگری در سهر  اصــفـهان ، بـا کیفیت غالب فرهنگی – تفریحی  عمود بر هم  بازار چهارباغ  در آمده .

با وجود بیشه بزرگ ناژوان در قسمت  غربی زاینده رود به عنوان  پارک طبیعــی اصفهان ، محور زاینده رود تقویت شده  و توسعه یافته است .

 همزمان با توسعه کالبدی ، افزایش جمعیت  و رشد فعالیت های خدماتـی و  ازرگانی و تولیدی در شهر ، محور هایی نیز برای جواب گویی به نیاز های  فضایی و خدماتی آن ایجاد شده است .

 با توسعه اصفهان در سمت شرق و ضرورت سازمان یافتن محور خدماتی  در این منطقه ، این پیش بینی در محل خیابان های  افضل الدین محمد و همزه اصفهانی  صورت گرفته و با تداوم آن در شمال  شهر به صورت  دو رشته یکی منطبق به خیابان ابو ریحان و دیگری منطبق بر خیابان زرین کوب و هرشاه پسند ، ودر تلاقی با محور های شمالی جنوبی در خیابان های زینبیه و کاوه ، و نهایتا با اتصال به میدان جمهوری  و ترکیب با محور کاشانی – حکیم  نظامی ، حلقه خدماتی  شهرتشکیل شده است .

محور های اصلی شمالی –جنوبی که  در نهایت در شمال و جنوب  به یکدیگر  و به محور ناحیه شهری –صنعتی اصفهان ( جاده فعلی تهران و شیراز ) متصل می گردند ،از طریق محور اصلی شرقی – غربی ، یعنی زاینده رود با یکدیگر مرتبط می شوند.

علاوه بر محور زاینده رود ، محور های شرقی –غربی کم اهمیت تر دیگری محور های شمالی –جنوبی را به یکدیگر متصل می کند .

این محور ها عبارت اند از خیابان  های میر و نظره ، شیخ بهائی –طالقانی –فلسطین ، مسجد سید ، فروغی و عبدالرزاق و عناصر عمومی اطراف این خیابان ها است.

محور های غرعی تر نیز مانند خیابان های سیمین و کشاورز حلقه ی خدماتی شهر را تکمیل می کنند.

شبکه ماری و نهرهای اصفهان که از عناصر مهم معماری و شهر سازی این شهر و از سمت جنوب غربی به شمال شرقی در حرکت هستند ، به عنوان محور های سبز ناحیه ای و محله ای عمل می کنند . این محور ها با عملکرد و غالب پیاده و در ترکیب با سایر  محور ها ، موجب گستردگی محور های  شهری و تکمیل سلسله مراتب آنها می شوند.

 سازمان فضایی محدوده شهر مرکزی و تاریخی اصفهان :

این محدوده کوچک اما بسیار با اهمیت ، که عناصر مهم تاریخی و مرکزی شهر اصفهان از جمله مسجد جامع  ، بازار ، میدان نقش جهان و فضاهای باز اطراف آن ، محور چهارباغ عباسی و تعدادی  محله ی مسکونی قدیمی مجاور آنها را در بر می گیرد ، نقش مرکز اصلی  و یگانه شهر اصفهان  را ایفا می کند . تنوع و پیچیدگی عملکرد های  موجود در این محدوده و تداخل تفکیک ناپذیر این عملکرد ها شرایط سخت و پیچیده ای  را از نظر  سازماندهی و بازرسی  بوجود آورده است . با وجود این مهمترین و جذابترین  قسمت شهر در حال تبدیل شدن به یک مرکز فرهنگی و توریستی جهان است.

 

سازمان فضایی محدوده  بافت های میان :

 تغییرات فضایی – کالبدی ناشی از نیاز ها و عملکرد های تراوش یافته از مرکز شهر ، ویژگی اساسی این محدوده است . نفوذ و تـداوم مـحـور هـای شــهری و تغییرات عملکرد ی حواشی آنها و ادغام عناصر و مراکز خدمات منطقــه ای  با این محور ها  را می توان ار نتایج این تغییرات دانست.

بافت شهری جدید شمال اصفهان :

رشد شتابان جمعیت و ساخت وساز، آشفتگی و تفرق شدید فضایی –کالبدی ، فقدان انسجام و هویت  اجتماعی  ، فقدان عناصر و مراکز خدماتی به ویژه در رده های میانی ، و نهایتا فقدان فضاهای عمومی و شهری انسجام بخش و پیوند دهنده را می توان از ویژگی های عمده این محدوده بر شمرد .

بافت شهری جدید جنوب اصفهان :

ساخت و ساز های نوساز و منظم ملی فقدان انسجام و هویت اجتماغی ، فقدان عناصر و مراکز خدمات به ویژه در رده های میانی ، و کمبود  فضاهای عمومی و شهری انسجام دهنده و پیوند دهنده از ویژگی های عمده این محدوده است .

 

بافت شهری جدید شرق و غرب اصفهان :

این دو بخش در سالهای اخیر برای توسعه و سرمایه گزاری مورد توجه قرارگرفته اند و با توجه به اینکه به موازات زاینده رود حرکت می کنند از هوای ملایم و مرطوب حاشیه رودخانه نیز بهره می گیرند و با غات و اراضی کشاورزی وسیعی را در بر گرفته اند . ساخت و ساز های  نوساز و منظم  و نسبتا منسجم  و با  هویت اجتماعی  ، پیش بینی عناصر و مراکز  خدماتی و فضاهای عمومی و شهری انسجام دهنده و پیوند دهنده از  ویژگی های عمده این محدوده هاست.

عناصر مهم و جدید کالبدی شهر :

 از عناصر مهم  و جدید کالبدی شهر می توانت مواردی  را برشمرد از جمله :

فرودگاه بین المللی ، ایستگاه راه آهن اصفهان ، پایانه مسافربری صفه ،پایانـــه مسافربری کاوه ، پایانه مسافربری جی ، پایانه مسافربری زاینده رود ، بوستان ها و فضاهای سبز، باغ گلها ، باغ پرندگان ، باغ قدیر ، بوستان کوهستانی صفــه و...

در ادامه به تحلیل کالبدی عناصر مهم از نظر درجه تلفیق ( نحوه اتصال یا جــدایی گزینی از فضاهای اطراف ) و کیفیت جایگزینی در شهر می پردازیم.

 

تحلیل کالبدی کلیسا ها :

درجه تلفیق : (نحوه اتصال یا جدایی گزینی از فضای اطراف ) :

اکثر کلیسا ها در دو یا چند وجه خود با بدنه مسکونی مجاور تلفیق شده اند.

بعضی از کلیسا ها مانند گریگور یا مریم از تمامی بدنه های خود با بافت مجاور تلفیق شده اند و تنها یک  ورودی از درون یک معبر ، اتصال آنـها را بـا شــبــکه ارتباطی میسر می کند .

با توجه به این  نحوه تلفیق ، کلیسا ها  نمود بارزی در محیط پیرامون  خود ندارند  و تنها به واسطه برخی نشانه هایشان مانند برج نــاقــوس و گــنبـذ از بـنا های پیرامون  متمایز میشوند . این خصوصیت  بر خلاف خــصوصــیت  کـلیــسا های مغرب زمین است  که بنا ی کلیسا بر محیط  پیرامون خ.د سلطه کـمی یــابـد و نقش بر جسته ای در منظر شهر پیدا می کند .

کیفیت جایگزینی در شهر :

 همه ی کلی کلیسا ها در محدوده جلفا واقع شده اند و در درون محله نیز پراکندگی زیادی ندارند . بلکه در یک ناحبه مشخص در قسمت مرکز جلفا  متمرکز

 شده اند. تعدادی از آنها در جوار هم قرار گرفته اند  و با فاصله های کوتاه  از یکدیگر قابل دسترسی اند.

لازم به ذکر است ، هیچ کلیسایی  در جوار معبر درجه یک  قرار نگرفته است و بسیاری نیز با وجود قرار گیری در کنار معابر درجه 2 ، ورودی خود را به کوچه بن بست منشعب از معبر می گشایند.

تحلیل کالبدی بازار :

 درجه تلفیق (نحوه اتصال  یا جدایی گزینی از فضاهای اطراف ):

بازار همانند ستون فقرات  شهر و نگهدارنده  نظام  حیات شهری ، نه تنها فعالیت های زندگی شهری را در پیرامون  خود و در راستاهای منتهی به مرکز که تا منتهی الیه کالبدی شهر امتداد می یابند ، به جریان می اندازد ، بلکه با کمک همین شاخه  های منشعب و بر اساس اصل تمرکز فعالیت  های عمومی  شهری در امتداد  محور های منتهی به بازار ، جهت توسعه ی شهر  و خصوصیت این توسعه را تعیین  می کند . نظام حیات شهری  از طریق  بازار و شاخه های منشعب  از آن ( بازار چه ها ) در بدنه بافت شهری جاری و ساری می گردد و بدین ترتیب کالبد به هم پیوسته بازار  وبازار چه ها  نقش شالوده ای در حیات  شهر می یابند .

با توجه به چنین نقشی  بازار  و مجموعه های  فرعی منشعب از آن ( بازار چه ها ) نقش نگه دارندا و متشکل کننده بافت شهری را  ایفا می کنند و بنا بر این  مانند ستون فقرات کالبد شهرند که استخوان های اصلی و فرعی آن در درون بافت مسکونی گسترده شده اند . اما باز به مشابه استخوان بندی در هم تنیدگی آنها با بافت مسک.نی مجاور تا حد معینی است و آشکارا می توان قسمت های کاملا مسکونی را در فواصل بین بازارچه ها  ( ماهیچه ها و عضلات ) شناسایی کرد که زندگی عمومی شهر به واسطه وجود ساکناناین بافت هاست و در عین حال این استخوانها ( فعالیت های عمومی شهر ) هستند که در ماهیچه ها ( بافت مسکونی ) مجاور را  نگه می دارند و هر گاه استخوان از میان می رود ، بافت مسکونی مجاور نیز از هم می پاشد.

 

کیفیت جایگزینی در شهر :

نقش شالوده ای بازار و محور های منتهی به آن در انتظام حیات شهری کیفیت جایگزینی آن را در شعر معین می کند .

بنا بر این بخش اصلی بازار در مرکز شهر وبه مشابه ستون فقرات به قلب  و مرکز اداره حیات شهری ( میدان ) متصل می شود ،تمامی راه ها به این محور ختم می شود.

بازارچه های اصلی در امتداد راه های اصلی منشعب از محور بازار قرارگرفته اند که به دروازه ها ختم می شوند . برخی از این بازارچه ها در امتداد معابر سرپوشیـــده منشعب از بازار قرار گرفته است و خصوصیتی پیوسته با آن را معرفی می کنند .

این کیفیت به ویژه در بخش کهن شرقی و شمال شرقی وجنوب شرقی ملاحــظه می شود .امّادربخش نوسازغربی وجنوب غربی بازارچه هـای اصلی خـصو صــیــتـی منفصل ازمحوراصلی بازار دارند گرچه سر پوشیده بودن بازار چــــه وقــــرار گیـری برمسیر اصلی بین بازار و دروازه ها ،سبب پیوستگی درونی این مجموعه ها با بازار اصلی می شود.

 

تحلیل کالبدی میدان ها :

درجه تلفیق ( نحوه اتصال یا جدایی )

بدنه پیرامون فضای میدان بر حسب نقش وعـملکرد آن ،بدنه ای متشــکـــل از دکــان ها وحجره ها یا بخشی از یک بنــای شهــری در تلفـیق بـا بدنۀ مســکونی است .چنین ترکیب بدنه ای سبب می شـــود که فضای درونی میدان در اتــصال وهمبستگی قوی با بافت پیرامونش قرار گیرد که دارای حدود وهویت روشــنی در درون بافت است.

در میدان های سطح اول که عملکرد شهری وفراشـــهری دارند ، ردیف حــجره هـا خود بخشی ازبافت بازار ولایۀاول آن است که حلـــقۀدور میدان را پوشـــــانــده وحلقۀاتصال میدان با بازار نیز گشته است.

در میدان های سطح دوم که تجاری درون مـــحله ای دارند ، ردیـف حجــره هــا در پیرامون میدان یک بدنۀمحصور کننده وشـــکل دهنده می سـازد وبا کمک ایــن بدنه ، میدان دردرون بافت مسکونی می نشــیند.

در میدان های سطح سوم که در مجاورت یک بنای عـمومی قرار دارند ، بـــــدنۀ

 

مــسکونی پیرامون ، متناسب با بدنۀ بنـای عـــمومی ، بدنه سازی می شود تا

شکل واحدی بر کل بدنه حاکم گردد و سطح بدنۀ پیرامون میدان راازهماهنگی و یکدستی برخوردار کند.

کیفیت جایگیری در شهر :

میدان ها برحسب موقعیت و نقش شهری شان ، جایگاه متفاوتی درشــهر می یابند.میدان های سطح اول که دارای عملکرد شهری و فراشـــهری هســتند ، در مرکز شهر و در کنار برجسته ترین عناصر شهری قرار می گیرند.مســجد جامــع و بنای حکومتی و بازار اصلی در کنار این میدان ها واقع می شوند.

میدان ها ی سطح دوم که عملکرد درون شهری وفرامحله ای دارنـــ د در درون بافت مسکونی وبر سر راه های منتهی به مرکزشهرواقع می شوند.

میدان هـای ســطح ســوم کــه عـــملــکرد درون محــله ای دارند ویا فضای بازمجاوربناهای عمومی را می سازند ، در درون بافت مسکونی قرارمی گیرند.

 

تحلیل کالبدی پل ها:

کیفیت جایگیری درشهر:

تا دوران صفویه ،پل هایی که بر زاینده رود احداث می شوند، به مـنظور ایجــــاد ارتباط بین شهر موجود در ساحل شمالی زاینده رود با روستاها و مـناطق واقـع در ساحل جنوبی بودند.پلی که احــداث مـی شد در مقابل مکان شهر قرار می گرفت .بدین ترتیب پل شهرستان در مقابل جی ( محل قـــدیمی شهر اصفهان ) و پــل حسن آباد ( که بعداًدر زمــان صــفویه تغییر کرده وپل خواجو برشالوده های آن بنا گذارده می شود)درمقابل دروازۀحسن آباد بنا می شوند.

در چار چوب تفکرات شهرسازی مکتب اصفهان وبا واردشدن رود خانۀ زایــنده رود درچرخۀ حیات شهرکه با گسترش شهردرپیرامون و ورای رود خانه تا دامنۀ کوه صفّه صورت تحقق می پذیرد،پل ها نیز موقعیت متفاوتی در سطح شهر می یابند.

پل ا...وردیخان یا سی وسه پل که اولین پل از مجموعه پل های ایجاد شده در زمان صفویه است ، در عین حال جزئی ازمحوراصلی وستون فقــــرات جدیـدی است که برای شهر خلق می شود وبه دو سوی خود مـــحلــات اعـیان نشــین ودیگرمحلات نوسازرا می نشاند .پل خواجو نیزهر چندبر شالوده ای قدیــــمـی تجدیدبنا می شود ، اما حلقۀ اتصالی در محور اصلی دیگر شهر است که ازدروازه طوقچی در منتهی الیه شمال شهر شروع شده ودرگذر از محلات تجدید سازمان یافته کهن به دروازۀحسن آباد رسیده وبا گذر از پل به محلات نوساز دورۀ خود ( زمان شاه عباس دوم )می پیوندند .پل مارنان نیز در جهت تــــقویت اتصـــال محلات آن سوی رود ( به ویژۀ محلۀ جلفا) با بدنۀ اصـــلی شـهر در منـــتهی الیه غربی شهربنا می گردد.دراین میان موقعیت ونقش پل جویی ویژه باقـــی مـی ماند ، زیرا این پل متصل کنندۀ عمارات وکاخ های سلطنتی اســـت کــه در دو ساحل زاینده رود در حد فاصل چهارباغ تا دروازۀحسن آباد امتداد یــــافـــته اند.

بدین تر تیب پل هاکه تا قبل از صفویه اتصال دهندۀ بافــت شــهر به مــــحیط پیرامون بودند،دراین دوران به عنصری شهری وحلقۀ اتصال درونــی شــهر بدل می گردند که در ردۀ عناصر خطی شهری جای می گیرند وبخشی از زندگــــــی شهر را از طریق خود جاری می کنند.

اتصال با شبکۀارتباطی:

 خصوصیت درونی نگر غالب دربناهای شهرهای اصفهان سبب شد که نحوۀاتصال آنها با شبکۀ ارتباطی وخصوصیات اتصال از اهمیت ویژه ای برخوردار شود.

بسیاری مواقع ،تنها نمود بیرونی بنا ،عنصر اتصال آن با شبکه است واز این رو،عنصر اتصال وظیفۀمهم بیان واعلام رویداد فضایی ماورای خود را دارد.

نحوۀاتصال

اتصال با شبکۀ ارتبا طی در اغلب بنا های عمومی به صورت مستقیم است.

در مساجد اتصال عموماً به صورت مستقیم است .در مساجدی که عملکرد مقیاس شهری دارند،اتصال در وجوه مختلف وبه تعداد زیاد است .(مسجد جامع ،مسجد حکیم ،مسجد شاه)

در مساجدی که عملکرد فرا محله ای دارند نیز اتصال مستقیم در وجوه مختلف وتعداد قابل توجّه است (مسجد سید ، مسجد رحیم خان و...).

در مساجدی که عملکرد محله ای ودرون محله ای دارند اتصال مستقیم در یک یا دو وجه است(مسجد جارچی باشی، مسجد ساروتقی و...)

در مساجدی که درون بازارقرارمی گیرند ،با توجه به این کالبد مسجد مجاور گذر بازار نیست، بنابراین ضمن آنکه اتصال مستقیم است ،امّامجموعه متنوعی از فضاهای واسطه ای برای ایجاد اتصال به وجودآمده است تا عابرازلایۀتجاری مجاورمعبربازار،از طریق یک مجرای طبیعی به درون مسجد هدایت کند. گاه این مجرا ،یک گذرطولانی است که مجموعه ای از فضاهای بسته ونیم بسته را شامل می شود وبدین ترتیب نوعی اتصال غیر مستقیم پدید می آورد.

ازفضاهای واسطه ای برای ایجاد اتصال به وجود آمده است تا عابر ازلایهء تجاری مجاورمعبربازار،ازطریق یک مجرای طبیعی به درون مسجدهدایت کند.گاه این مجراگذرطولانی است که مجموعه ای ازفضاهای بسته ونیم بسته راشامل می شود وبدین ترتیب نوعی اتصال غیرمستقیم پدیدمی آورد.

درمدارس ،باتوجه به خصوصیات مدرسه (که ازطرفی در کنار مــــعبر بازار قرار دارد و از طرف دیگر نیاز به فضای آرام وساکت است)،اتصال در مواردمستقیم ودربرخی غیرمستقیم است.

A.   دربرخی مدارس مثل مدرسه هارونیه یا مدرسه صدر بازار ، اتصال به یکی از

B.   ورودی ها به صورت غیرمستقیم واز طریق معبریا هشتی است .درمدارس دیگری هم که درجواربازار قرارگرفته اند ،دراغلب مواردی که اتصال مستقیم است ،به دلیل عقب نشستگی بنا نسبت به لایهءمجاورمعبرعملکردتجاری دارد،اتصال ازطریق مجموعه ای ازفضاهای نیمه بسته وبسته است که بدین ترتیب خصلتی غیرمستقیم بدان می بخشد (مدرسه ملاعبدا...،مدرسۀ لسار و تقی ، مدرسۀ جرۀ بزرگ ،

مدرسۀجرۀ کوچک ، مدرسۀ نیم آورد ، مدرسۀ انوریه ،مدرسۀ کلاسه گران و...).

درسراها نیزاتصال به صورت مستقیم است .به ویژه به این دلیل که سراها غالباً لایه ء اول مجاور معبر بازار را در بر می گیرد .البته در موارد معدودی مثل سرای گلشن اتصال به صورت غیرمستقیم و از طریق معبر است.

در مقابر امامزاده ها نیز اتصال بنا به صورت مستقیم است .ضمن این که این بنا ها اغلب در جوار فضای باز یا تکیه قراردارند وازاین رواتصال به شبکۀ ارتباطی به صورت مشخص وبارزی نمودمی یابد.

دراغلب بناهای دیگر مثل حمام ها ،کلیساها...،اتصال باشبکۀارتباطی به صورت مستقیم است.گرچه دربرخی کلیساهاکه اتصال از طریق معابر فرعی درون محله مسکونی است ، خصوصیتی نیمه مستقیم در اتصال به وجود می آید.

عمارت حاشیۀ خیابان چهارباغ نیز اتصالی مستقیم دارند. ضمن آن که تبدیل عنصر اتصال  به بنا دراین مورد ، سبب تعیّن بیشتر آن می شود.

 

خواهر خوانده های اصفهان :

برخی شهرهای تاریخی جهان به دلیل زمینه های تاریخی وفرهنگی مشترکی که با هم دارند،ازطریق انعقاد قراردادی موسوم به «خواهر خواندگی »به ایجاد یک رابطۀ غیر متمرکز اقدام وسعی می کنند با اعزام گروه های کا رشناس، ازتجربیات یکدیگر استفاده کنند.

شهر اصفهان نیز دراولین اقدام خود ،با شهر تاریخی شیان از جمهوری خلق چین رابطۀ خواهر خواندگی ایجاد کرده وپس از آن با شهرهای فلورانس ایتالیا ،یاش رومانی،کوآلالامپورمالزی ،ایروان ارمنستان ،سن پترزبورگ روسیه وفرایبورگ آلمان قرار داد خواهرخواندگی منعقد کرده است .هم چنین با شهر بارسلونا نیزدر زمینه های فرهنگی تفاهم نامه هایی منعقد ساخته است.

و در پایان:

می توان به قطع گفت اصفهان کامل ترین واصولی ترین شهر ایران است که علاوه بر حفظ سنت ها وهو یت ملّی وفرهنگ ایرانی وساختار زیبایی که بخش عظیمی از این تحولات در دورۀ شکوهمند صفوی شکل گرفت در مسیر به سوی یک شهر مدرن وآرمانی پیش رفته وهم چنان پیش می رود این گفته را بسیاری از کارشناسان داخلی وخارجی تأیید می نمایند.

 

به امید روزی که تمامـی شهر های ایران اسلامی

با توجــــه بیشتر مسئولان وزیر نظر شهرسازان و

خبرگان این رشته هویت تاریخی خود را حفظ کنند

و به علاوه به سوی شـــهر سازی نوین پیش روند.

 

منابع ومآخذ :

راهنمایی کتاب : مکتب اصفهان در شهرسازی    مؤلف : دکترمحسن حبیبی –زهرااهری

کتاب: هویت شهری در اصفهان          مؤلف : مرتضی عمرانی

کتاب : سیر اندیشه های آرمانی معماری وشهرسازی

 مؤلف:  ساسان سواد کوهی فر

 

ودرپایان تحقیق اززحمات استاد گرانقدرم ،استاد مجید موزونی  صمیمانه تشکر می کنم وازخداوند متعال برای وعالمان علم معماری وشهرسازی هستید آرزوی موفقیّت روز افزون طلب می کنم.

 

«والسّلام»     بهار 87

 

 

 

 

 

 

 

http://www.2shared.com/file/3420733/4c3a2030/__online.html

برای دانلود روی لینک بالا کلیک کنید.